مقالات شیلات

خون 7 الی 8 درصد وزن بدن را تشکیل می‌دهد و حجم آن در یک فرد بالغ بطور متوسط 5 لیتر می‌باشد. خون به واسطه گردش در داخل رگهای خونی عامل اصلی توزیع مواد غذایی ، اکسیژن و حرارت در بدن و انتقال دی‌اکسید کربن و مواد زاید حاصل از فعالیت سلولها از بافتها به ارگانهای دفعی است. خون همچنین هورمونهای مترشحه از غدد داخلی را به ارگانهای مورد نظر حمل می‌کند.

خون در خارج از بدن منعقد شده و سلولها و مواد غیر محلول آن به صورت توده‌ای نسبتا سفت به نام لخته خون (Blood clot)  درمی‌آید. و قسمت محلول آن به صورت مایعی زرد و روشن به نام سرم (Serum) از آن جدا می‌گردد. برای جلوگیری از انعقاد خون ، به منظور مطالعات خونی ، مقداری هپارین (یک ماده ضد انعقاد) یا سیترات به آن افزوده می‌شود. در این حالت اگر اجازه داده شود سلولهای خونی ته نشین شوند ، از نظر حجمی حدود 55 درصد خون از پلاسما و 45 درصد آن از سلولهای خونی تشکیل شده است.

 خون تنها بافتي است كه در درون بدن در گردش است. از جمله وظايف حياتي خون، رساندن مواد لازم به سلولها و دوركردن  مواد زايد از آنهاست. علاوه بر آن، بسياري از ابزارهاي ضروري براي مقابله با مهاجمين خارجي و نيز تنظيمات داخلي بدن را خون فراهم مي آورد.

اجزا خون

خون بافت مايعي است كه عوامل شيميايي گوناگون و فراواني در آن محلول بوده و ميليون ها سلول مختلف درآن وجود دارند. بخش مايع خون را " پلاسما " و بخش ديگر آنرا" عناصر سلولي " خون مي نامند.

پلاسمای خون

پلاسما، مايعي است به رنگ زرد كهربايي كه از آب و مواد گوناگون محلول در آن تشكيل يافته است. بيشتر مواد شيميايي لازم براي زنده ماندن سلولها، در پلاسما حل شده اند ؛ مانند : غذا، اكسيژن و املاح كه همگي آنها ناگزير بايد از راه خون به سلولها رسانده شوند. مواد زائد توليد شده در سلولها نيز براي دفع از طريق پلاسما به اندام هاي دفعي منتقل مي شوند. هورمون ها، عوامل شيميايي تنظيم كننده و عوامل انعقادي نيز در پلاسما محلول مي باشند.

فراوانترين ماده حل شده در پلاسما را گروهي از پروتئين هاي پلاسما شامل آلبومين ها و گلوبولين ها تشكيل مي دهند. آلبومين ها به افزايش قوام  خون كمك مي كنند و گلوبولين ها باعث دفاع بدن در برابر عفونت ها مي شوند و فيبرينوژن يك عامل ضروري در روند انعقاد خون   مي باشد.

پلاسما 55 درصد خون را تشکیل می‌دهد. مایعی است که 91 درصد آن را آب ، 7 درصد آن را پروتئینها ، یک درصد آن را املاح معدنی و یک درصد بقیه را ویتامینها ، مواد قندی و مواد لیپیدی ، هورمونها و اسیدهای آمینه تشکیل می‌دهند.

خون شناسي به مطالعه سلولهاي خوني و انعقاد مي پردازد. اين علم مقدار و ساختمان و عمل سلولهاي خوني ، پيش سازهاي سلولهاي خوني را در مغز استخوان ، ساختار هاي شيميايي پلاسما و عمل پلاکتها و پروتئينهايي که در سيستم انعقادي دخالت دارند را بررسي مي کند.

خون بافت پيوندي تخصص يافته اي است که سلولهاي آن در داخل ماده زمينه اي مايعي به نام پلاسما شناورند. حجم خون در يک فرد بالغ بطور متوسط ۵ ليتر مي باشد. خون به واسطه گردش در داخل رگهاي خوني اصلي ، توزيع مواد غذايي ، اکسيژن و حرارت در بدن و انتقال دي اکسيد کربن و مواد زايد حاصل از فعاليت سلولها به ارگانهاي دفعي است.خون در محيط خارج از بدن منعقد شده و به صورت لخته در مي آيد و قسمت محلول آن به صورت مايعي زرد و روشن به نام پلاسما ، از آن جدا مي گردد. براي جلوگيري از انعقاد خون به منظور مطالعات خوني مقداري هپارين يا سيترات به آن افزوده مي شود. از نظر حجمي حدود ۵۵ درصد خون از پلاسما و ۴۵ درصد آن از سلولهاي خوني تشکيل شده است. خون شناسي يا هماتولوژي بسيار متنوع بوده و بيشتر درباره آزمايشهاي اساسي خون، خونسازي ، مطالعه انواع کم خونيها ، اختلالات گويچه هاي سفيد و خصوصيات پلاکتهاي خون و انعقاد خون صحبت مي کند.

آزمايشهاي اساسي خون

جمع آوري خون

خون مويرگي يا خون محيطي و خون وريدي براي آزمايشهاي خون شناسي مناسب تر هستند. نمونه هاي خون وريدي ، ارجح تر هستند ولي بسياري از اندازه گيريها را مي توان روي خون نرمه گوش و سطوح کف دستي نوک انگشت انجام داد. براي سنجشهاي خون شناسي خون را به سرعت در لوله هاي محتوي يک ماده ضد انعقاد مناسب ريخته و آنها را باهم مخلوط مي کنند و چند قطره از آن روي لام قرار داده و گسترش تهيه مي کنند.

هموگلوبينومتري

هموگلوبين جز اصلي گلبول قرمز بوده و پروتئيني است که وسيله انتقال اکسيژن و دي اکسيد کربن مي باشد. هموگلوبينومتري اندازه گيري غلظت هموگلوبين در خون است. کم خوني که عبارت از کاهش غلظت هموگلوبين خون ، شمارش گلبولهاي قرمز يا هماتوکريت به زير حدود طبيعي مي باشد حالت بسيار شايعي است که عارضه متداول خيلي از بيماريها بشمار مي رود. روش "سيان مت هموگلوبين" و روش "اکسي هموگلوبين" و و روش اندازه گيري محتواي آهن ، مورد توجه مي باشد.

هماتوکريت

هماتوکريت يک نمونه خون ، نسبت حجم گلبولهاي قرمز به حجم کل خون است. هماتوکريت را ممکن است مستقيما بوسيله سانتريفوژ و روشهاي ماکرو و ميکرو اندازه گيري کنند و يا به صورت غير مستقيم توسط دستگاههاي اتوماتيک و از حاصلضرب MCV ( ميانگين حجم گلبولي) در شمارش گلبولهاي قرمز بدست مي آورند.

شمارش سلولهاي خون

شمارش گلبولهاي قرمز ، سفيد و پلاکتها را به صورت غلظت سلولها در واحد حجم خون بيان مي کنند. واحد حجم براي شمارش سلولي ابتدا بر اساس ابعاد خطي محفظه هماسيتومتر (شمارشگر سلولي) ، ميليمتر مکعب بود. کميته بين المللي استاندارد در خون شناسي ، واحد ليتر را به عنوان واحد حجم پيشنهاد مي کند. روش نيمه اتوماتيک براي اندازه گيري تعداد گلبولهاي قرمز صحت بيشتري نسبت به روش دستي دارد. در شمارش کل گويچه هاي سفيد خون ، ۶ نوع سلول طبيعي آن را از هم جدا نمي کنند.

 تهيه و رنگ آميزي گسترش خون

بررسي گسترش خوني بخش مهمي از ارزيابي خون شناسي را تشکيل مي دهد. قابل اعتماد بودن اطلاعات به دست آمده از بررسي گسترش خوني بستگي زياد به تهيه و رنگ آميزي خوب گسترشها دارد. هنگام مطالعه ميکروسکوپي مي بايست توزيع سلولها يکنواخت ، رنگ گلبولهاي قرمز صورتي ، رسوب رنگ روي سطح لام حداقل و رنگ لام يکنواخت باشد.

سرعت رسوب گلبولي

وقتي خون سياهرگي که به خوبي مخلوط شده در لوله اي عمودي قرار داده شود، گلبولهاي قرمز به سمت ته لوله رسوب خواهند کرد. طول پايين رفتن سطح فوقاني ستون گلبولهاي قرمز در مدت زمان معين ERS خوانده مي شود و چندين فاکتور مانند پروتئينهاي پلاسمايي و فاکتورهاي گلبول قرمز در آن دخيل هستند. ERS داراي مراحل و روشهاي متفاوتي است.

ويژگيهاي مورفولوژیکی سلول های خونی در ماهیان

اجزای سلولی خون ، گلبول سفید یا لوکوسیت ها و گلبول های قرمز یا اریتروسیت ها هستند .

گلبول های سفید :

گلبول های سفید ( لکوسیت ها ) نسبت به گلبول های قرمز ازفراوانی کمتری برخوردارند و معمولا تعداد آنها در بیشتر ماهیان ، کمتر از 150000عدد در هر میلی متر مکعب خون است .

تولید سلول های خونی درماهیان ازمناطق مختلفی صورت می گیرد ، لوکوسیت ها در بسیاری ازماهیان تلئوست در کلیه ها تولید می شوند گلبولهای سفید و قرمز ، همگی از سلول های دودمانی هموسیتوپلاست ( شکل اولیه و تمایز نیافته سلولهای خونی ) به وجود می آیند این سلول ها از اندام های گوناگونی نشات می گیرند اما معمولا بعد از اینکه وارد جریان خون شدند بالغ می شوند .

در پستانداران 3 نوع گلبول سفید چند هسته ای وجود دارد این سلول ها بر اساس رنگ پذیری دانه های داخلی سیتوپلاسمی نامگذاری می شوند درماهیان چندین نوع گلبولهای سفید چند هسته ای وجود دارد هر چند تاکنون هیچ گونه نامگذاری ثابتی برای گلبول های چند هسته ای ماهیها وجود نداشته است زیرا اختلافات فراوانی در شکل وخصوصیات رنگ آمیزی این سلول ها درگونه های مختلف مشاهده می شود اگر چه گلبول های سفید چند هسته ای ماهی را نیز باید به 3 نوع نوتروفیل ، ائوزینوفیل و بازوفیل تقسیم کرد علت این تقسیم بندی بر اساس شباهتهای ریخت شناسی و عملکرد گلبول های سفید چند هسته ای ماهی ها با پستانداران است .

مورفولوژی نوتروفیل درماهیها:

اکثرماهیها دارای نوتروفیل هستند این سلول ها در ماهی ها بیشترین گلبول های سفید چند هسته ای را تشکیل میدهند. رنگ پذیری سیتوپلاسم این سلول ها نسبت به رنگ های رومانووسکی کم است. معمولا هسته آنهاکروی یا کلیوی شکل یا گاهی دو قطعه ای می باشد .

مرفولوژی لنفوسیت درماهیها:

لنفوسیت ها در ماهیان از سلول های مهم ایمنی می باشند که به دو نوع سلول B و T تقسیم می شوند لنفوسیت ، سلول خونی کوچکی است که هسته ای بزرگ و سیتوپلاسم کمی دارد هسته قسمت اعظم سلول را پر میکند و شبکه کروماتینی مشخصی دارد .سیتوپلاسم آنها رنگ بازوفیلی می گیرد اگر چه تشخیص این سلول ها فقط از شکل ظاهری یا خصوصیات رنگ آمیزی آنها ممکن نیست ولیکن تشخیص آنها از رنگ آمیزی ایمنوسیتوکیمیستری با استفاده از آنتی بادی ضد پروتئین های سطحی سلول های B وT که شامل ایمنوگلوبولین ها هستند توسط بسیاری از محقیقین انجام گرفته است .

مورفولوژی مونوسیت درماهیها :

مونوسیتها در ماهیها عمل ماکروفاژی دارند در پستانداران نیز مونوسیتها به صورت ماکروفاژ در تمام بافتهای بدن پخش می باشند و معمولا در خون نیزمشاهده می گردند

مورفولوژی ائوزینوفیل درماهیها :

دانه های ائوزینوفیل ها با رنگ های ائوزینوفیلی رنگ میگیرند و در پستانداران عمل آن ها حمله به انگل ها است. اگرچه گزارش های فراوانی در مورد وجود این سلول ها در ماهی ارائه شده است، ولی در بیشتر مقالاتی که درباره کپورماهیان منتشر شده این سلول ها با بازوفیل ها اشتباه شده اند، با توجه به اینکه آن ها دارای پلی ساکارید خنثی می باشند. از طرف دیگر در ماهی گیش دم زرد Seriola quinqueradiata ائوزینوفیل ها کاملا مشخص هستند. عملکرد این سلول ها نیز دقیقا مشخص نیست.

مورفولوژی بازوفیل درماهیها :

بعضی ازماهیها مانند ماهی شانک شدیداً بازروفیلی هستند. بازوفیل ها با دانه های بزرگ ، هسته ای بسیار رنگ پذیر و کناری قابل تشخیص هستند. دانه های بازروفیلی دارای اسید موکوپلی ساکارید هستند بنابراین با رنگهای بازی مثل آزور A رنگ متاکروماتیکی می گیرند به نظر می رسد مولکول های اسید موکوپلی ساکارید در دانه های بازوفیل ماهی ها فقط دارای ریشه های قندی می باشند در صورتیکه در پستانداران دارای ریشه های سولفاته مثل هپارین هستند. دانه های بازروفیلی فاقد هیستامین هستند ازطرفی بازوفیل ها وزن مخصوص بسیار بالایی نیز دارند به طوریکه ازگلبول های قرمز هم سنگین تر می باشند این خصوصیات ویژه بازروفیل های ماهی را نمی توان در بازوفیل های سایر مهره داران مشاهده کرد.

مرفولوژی گلبول های قرمز درماهیها :

رنگ گلبول های قرمز به واسطه وجود هموگلوبین درداخل آنهاست. در بعضی از گونه ها بیش از یک نوع هموگلوبین را میتوان مشاهده کرد . هموگلوبین اکسیژن رابه صورت ترکیب با آهن انتقال میدهد . این ترکیب قابل برگشت است وانجام آن بستگی به فشار نسبی اکسیژن دارد . تنها تعداد محدودی ازماهیان ، فاقد هموگلوبین هستند. گلبول های قرمز ماهیان ، هسته دار و معمولا بیضی شکل و فقط درتعداد نسبتاً محدودی از گونه ها به صورت تقریباً کروی دیده میشود. در لامپری ها گلبول های قرمز ، کروی است و حدود 9 میکرون قطر دارد. ماهیان الاسمو برانش گلبول های قرمز بزرگ دارند که طول آنها از 20تا 27 میکرون و عرض آنها از 14 تا 20 میکرون متغیر است. معمولا طول گلبول های قرمز ماهیان استخوانی از 12 تا 14 میکرون و عرض آنها از 5/8 تا 5/9 میکرون متغیر است ، اما درماهیان شش دار گلبول های قرمز بزرگ هستند و حدود 36 میکرون طول دارند. معمولا ارتباط معکوسی بین اندازه و تعداد گلبول های قرمز وجود دارد به طوری که در کوسه ها وسپر ماهیان کمتر از نیم میلیون گلبول قرمز در هرمیلی متر مکعب موجود است. هموگلوبین بر حسب فصل ، دما ، وضعیت غذایی و بهداشتی ماهی متفاوت است. در بعضی از گونه ها ، وجود تغییرات شبانه روزی گزارش شده است. گلبول های قرمز در بیشتر ماهیان عمدتا ًدر کلیه و طحال تولید می شوند معمولا راس –کلیه مهمترین محل تولید آنهاست. معمولا گلبول های قرمز ماهی نیز مانند گلبول های قرمز مهره داران غیر پستاندار دیگر ، هسته دار هستند و اندازه آنها در بین گونه های مختلف ماهی ، بسیار متفاوت است کوتاه بودن طول مسیر انتشار و زیاد بودن تعداد گلبول های قرمز ، جذب اکسیژن در آبشش ها وتحویل آن به عضلات شنا را کار آمدتر می کند .گلبول های قرمز در ماهیان بیضی شکل بوده ودارای هسته ای درمرکز می باشند . هسته آنها بیضی شکل ودارای دانه های کروماتینی است .سیتوپلاسم سلولهای بالغ به خاطر دارا بودن مقدار زیادی هموگلوبین ، اسیدوفیلی می باشد . تعداد و اندازه گلبول های قرمز در گونه های مختلف ماهی ها تفاوتهای قابل ملاحظه ای دارند، به طوری که اندازه محور بزرگ آن ها 10تا 15 میکرون و محور کوچک آنها 8-12 میکرون و تعداد آنها در هر میلی متر مکعب 1تا3 میلیون می باشد در سطح میکروسکوپ الکترونی سیتوپلاسم آنها یکنواخت است و تعداد کمی میتوکندری و دانه هایی مشاهده می گردد شبکه کروماتینی هسته نیز قابل تشخیص میباشد تعداد سلول های نابالغ در خون بر حسب نوع ماهی ، همچنین سن ، جنس و حالات محیطی متفاوت است . اگر چه در حالات مشابه ، معمولا در تعداد سلول های نارس افراد یک گونه، تفاوتی وجود ندارد .

خون گیری از ماهی

برای خون گیری از ماهی بیشتر سیاهرگ دمی توصیه می شود، اگر چه اینکار در مورد ماهیان کوچک با وزن کمتر از 50 گرم کار مشکلی است. برای این کار از سرنگ های پلاستیکی یک بار مصرف 2تا5 میلی لیتری استفاده می شود. در صورتی که بخواهیم سرم خون را جدا نمائیم خون را در لوله بدون ضد انعقاد قرار دهید تا منعقد  شود، سپس خون منعقد شده را به مدت 20 دقیقه با دور3000 سانتریفوژ نمائید.

برای خون گیری، ماهی را محکم در دست بگیرید، سوزن را از نقطه ای واقع برخط میانی بدن ودرست در ساقه دمی فرو برده وبه آرامی پیش روید تا جایی که سوزن به ستون مهره ها برسد. سپس آن را به آرامی به زیر ستون مهره ها هدایت کنید ومکش کنید برای کشیدن آهسته خون، چرخاندن آرام سوزن ضروری می باشد.

در صورتی که خونگیری از سیاهرگ دمی مشکل باشد، می توان از قلب نیز خون گرفت. برای این کار سوزن را بر روی نقطه ای واقع بر خط میانی در سطح شکمی ودر قدامی ترین قسمت باله های سینه ای قرار دهید.

در ماهیان انگشت قد ، تنها راه عملی خون گیری، بریدن ساقه دمی است برای این کار بلافاصله بعد از کشتن ماهی ساقه دمی آن را قطع کرده وبا یک لوله میکروهماتوکریت به طور مستقیم خون وارد لوله می شود. بعد از خون گیری نمونه ها را سریع به آزمایشگاه جهت انجام آزمایشات مورد نیاز ارسال می کنیم.